Kwas bursztynowy

Kwas bursztynowy jest organicznym kwasem dikarboksylowym o czterech atomach węgla, który odgrywa kluczową rolę w metabolizmie człowieka. Oddziaływanie na różne szlaki energetyczne i procesy fizjologiczne sprawia, że związek ten może okazać się wartościowy w kontekście aktywności fizycznej. Obecnie kwas bursztynowy występuje jako składnik aktywny tylko w kilku suplementach diety, które są dostępne w krajach Europy Środkowej i Zachodniej. Ponadto jest składnikiem leku Mexidol stosowanego w leczeniu niedokrwienia i niedotlenienia mózgu.

Co to jest kwas bursztynowy?

Kwas bursztynowy, zwany też kwasem butanoidowym, w swojej strukturze chemicznej zawiera cztery atomy węgla. W warunkach fizjologicznych występuje głównie w formie zjonizowanej (bursztynian) oraz jako element składowy różnych pośredników metabolicznych np. bursztynylo-CoA, dehydrogenaza bursztynianowa (SDH), arginino-bursztynian czy bursztynylo-karnityna.

 

Zachodnia medycyna sportowa nie uwzględnia kwasu bursztynowego w wytycznych dotyczących żywienia i suplementacji sportowej. Inaczej jest w Europie Wschodniej i Azji Środkowej, gdyż kraje jak Kazachstan, Rosja czy Ukraina od wielu lat wykorzystują bursztynian. Państwa te traktują kwas bursztynowy jako środek o działaniu energotropowym (energotwórczym) lub wspierający regenerację. Co więcej, znajduje też zastosowanie w leczeniu anemii indukowanej wysiłkiem fizycznym.

 

Działanie i właściwości kwasu bursztynowego

Zarówno bursztynian, jak i bursztynylo-CoA są kluczowymi elementami w cyklu Krebsa. Z kolei SDH odgrywa niezwykle ważną rolę łącznika pomiędzy cyklem Krebsa a procesem fosforylacji oksydacyjnej (OXPHOS). Oznacza to, że kwas bursztynowy jest niezbędnym dla reakcji oddychania komórkowego. Uczestniczy bowiem w procesie utleniania węglowodanów i kwasów tłuszczowych, co pozwala produkować energię magazynowaną przez organizm w postaci ATP lub GTP. 

 

Udział bursztynianu w oddychaniu komórkowym oznacza wpływ tej substancji na lepszy obrót mleczanem. Tym samym potencjalnie sprzyja wtórnemu wytwarzaniu ATP w okresie zwiększonego zapotrzebowania metabolicznego. Energotropowa rola kwasu butanoidowego jest zauważalna w kilku innych aspektach:

• Intensywny wysiłek prowadzi do mierzalnych zmian poziomu bursztynianu w tkance mięśniowej, krwi i ślinie. Równocześnie trening wytrzymałościowy prowadzi do zwiększenia aktywności SDH, które ma ścisły związek z wydolnością tlenową. Rosnące stężenie kwasu bursztynowego i aktywność SDH sugerują ich istotne znaczenie bursztynianu dla adaptacji do wysiłku fizycznego.
  
  
• Kwasowi bursztynowemu przypisuje się rolę parakrynnej cząsteczki sygnałowej o właściwościach promujących przebudowę mięśni, co jest podyktowane oddziaływaniem bursztynianu na aktywację receptora SUCNR1 oraz interakcję z komórkami niemięśniowymi, które są zaangażowane w mechanizmy naprawcze i adaptację.
  
  
• Bursztynian okazuje się inicjatorem procesu ketogenezy i to bez udziały innych czynników (np. diety czy ćwiczeń fizycznych). Utrzymywanie efektu ketogenicznego przez 2-4 tygodnie może doprowadzić do poprawy wytrzymałości w niektórych dyscyplinach sportowych. Wynika to z nasilenia reakcji utleniania tłuszczu, co tworzy stabilne źródło energii do wysiłku i pomaga w zmniejszeniu zmęczenia w czasie długotrwałego obciążenia fizycznego.
  
  

Skutki uboczne i działania niepożądane kwasu bursztynowego

Działania niepożądane związane ze stosowaniem bursztynianu (lub jego soli) mogą wynikać ze zbyt dużych dawek, które przekraczają powyżej 1000 mg dziennie. Wśród działań niepożądanych podrażnienie żołądka, niewielką drażliwość, nadmierną stymulację, gonitwę myśli, uderzenia gorąca czy zaczerwienienie twarzy. Niemniej jednak działania niepożądane mają charakter łagodny i przejściowy, bez konieczności interwencji medycznej. Warto jednocześnie podkreślić, że wspomniana nadmierna stymulacja paradoksalnie nie wywołuje zaburzeń snu czy trudności z zasypianiem.

Kwas bursztynowy – zastosowanie i oczekiwane korzyści

• Wzrost energii
• Poprawa regeneracji
• Poprawa zdolności wysiłkowych
• Wzrost adaptacji do wysiłku fizycznego
• Oddziaływanie na równowagę kwasowo-zasadową
• Oddziaływanie na produkcję i metabolizm ciał ketonowych

Dawkowanie kwasu bursztynowego

W badaniach uwzględnionych w przeglądzie systematycznym dotyczącym kwasu bursztynowego wykorzystywano dawki dobowe rzędu 300-2040 mg. Z kolei preparaty dostępne w Europie Wschodniej i Azji Środkowej zawierają od 100 do 340 mg kwasu bursztynowego w jednorazowej porcji (kapsułce lub tabletce).

Podsumowanie kwasu bursztynowego

Polska nazwa	Kwas bursztynowy
Inne nazwy	kwas butanoidowy, succinic acid
Numer identyfikacji CAS	110-15-6
Klasyfikacja	Dodatek do żywności; Suplement diety
Kategoria	Energotropik, Ergogenik, Modulator metabolizmu
Przeznaczenie	poprawa zdolności wysiłkowych, regulacja metabolizmu komórkowego, produkcja energii, detoksykacja, ketogeneza, wzrost beztłuszczowej masy ciała, redukcja tłuszczowej masy ciała
Czy składnik jest uznawany za doping?	Nie, kwas bursztynowy nie jest klasyfikowany jako środek dopingujący i nie figuruje na liście WADA

Kwas bursztynowy – bibliografia i źródła naukowe

1. Jędrejko, Karol, et al. „The Ergogenic Potential of Succinic Acid in Exercise Performance and Post-Exercise Recovery: A Systematic Review.” Nutrients 18.5 (2026): 870.

2. Jędrejko, K.; Catlin, O.; Jędrejko, M.; Muszyńska, B.; Bat, I.; Granda, D.; Pokrywka, A. Functional Composition for Use in Body Mass Reduction in the Prophylaxis, Prevention and Treatment of Overweight and Obesity, as Well as for Inducing Nootropic and Ketogenic Effects in the Humans. PL Patent Application P.453503, 2025.

3. Wang, Tao, et al. „Succinate induces skeletal muscle fiber remodeling via SUCNR1 signaling.” The EMBO Reports 20.9 (2019): EMBR201947892.

4. Gunina, L. „A VALIDITY OF THE USE OF COMPOSITIONS ON THE BASIS OF SUCCINIC ACID IN HIGHER ACHIEVEMENTS SPORTS.” Pedagogika, psihologia ta mediko-biologicni problemi fizicnogo vihovanna i sportu 5 (2012): 50-54.

5. Maevsky, Evgeny I., Mikhail V. Kozhurin, and Marina E. Maevskaya. „Formulations and dosage forms for enhancing performance or recovery from stress.” U.S. Patent Application No. 16/763,532.

6. Saarma, J., et al. „The effect of succinic semialdehyde and sodium succinate on the higher nervous activity in normal subjects.” International Pharmacopsychiatry 10.3 (1975): 149-156.